„Mój Boże, jakie wszystko jest dzisiaj dziwne. (…) Czy aby nocą nie zmieniono mnie w kogoś innego? (…) Ale jeśli nie jestem sobą, to w takim razie kim jestem?”. Tak zaczynają się przygody Alicji, która wpadła przez króliczą norę do Krainy Czarów, gdzie świat fantazji mieszał się z tym prawdziwym. Nieco naiwna, choć niewątpliwie urocza Alicja to jedna z najsłynniejszych postaci, które na długie lata
zawładnęły dziewczęcym imaginarium. Postaci kobiecych wymyślonych przez mężczyzn. Co to jest kobieta? O czym myśli, o ile w ogóle zdolna jest do rozumowania? Od starożytnych czasów zamiast szukać odpowiedzi na te pytania u samych zainteresowanych, mężczyźni wymyślali najrozmaitsze odpowiedzi, obniżając w ten sposób społeczną rolę kobiet. Arystoteles, Tomasz z Akwinu, Arthur Schopenhauer i wielu innych filozofów, których myśl ukształtowała cywilizację europejską, zamknęło nam swoimi wyobrażeniami na długie lata drogę do wykształcenia czy praw wyborczych, chociażby poprzez popularyzację idei, że zamiast rozumem posługujemy się przede wszystkim emocjami.

Źródłem wspólnotowych fantazji, ale też uprzedzeń czy lęków, jest w naszej kulturze literatura. To właśnie na jej łamach możemy odnaleźć wizerunki kobiet, które swoim życiem i czynami wpłynęły na kształtowanie się stereotypów o „płci pięknej”. Kobiet, które nie istniały, a jednak pamiętamy o nich dużo lepiej niż o rzeczywistych historycznych bohaterkach. Co ciekawe, z uwagi na osłabioną systemowo pozycję żeńskich autorek, większość z pamiętanych przez nas wizerunków została opisana przez mężczyzn, a tym z jakiegoś powodu kobiety o negatywnych cechach wydawały się bardziej interesujące. Te wyobrażone postaci rodzą się w męskich głowach już w starożytności – pojawiają się u Owidiusza, Homera czy Sofoklesa. Nie brak ich jednak i w pozostałych epokach. Wystarczy wspomnieć Shakespeare’a, Flauberta, a na rodzimym gruncie Słowackiego, Prusa czy Reymonta. Podstępna Kirke, wieszcząca nieszczęścia Kasandra, niebezpieczne przy bliższym poznaniu Skylla, Chimera czy Meduza, żądna krwi i władzy lady Makbet, znudzona i niewierna Emma Bovary, intrygantka Balladyna, podstępna i dwulicowa Izabella Łęcka, wyemancypowana seksualnie Jagna – to zaledwie kilka najbardziej znanych przykładów. Już na pierwszy rzut oka widać jednak, że spektrum fikcyjnych, a jednocześnie niezwykle charakterystycznych postaci kobiecych wykreowanych na przestrzeni wieków – zwłaszcza tych, które nauczyliśmy się postrzegać negatywnie – jest imponujące. Ponieważ jednak kultura popularna musi posługiwać się skrótem, w powszechnej świadomości wymienione tu postaci stały się pozbawionymi kontekstu i okoliczności swojego działania symbolami. Tak właśnie rodzą się stereotypy. A przecież warto pamiętać, że „cokolwiek mężczyźni napisali o kobietach, musi być podejrzane, gdyż każdy z nich jest jednocześnie sędzią i stroną”, jak powiedział François Poulain de la Barre, XVII-wieczny filozof.

Jak zatem brzmiałyby te opowieści, gdyby zostały przepisane? Co by się stało, gdyby fikcyjne bohaterki zostały uwolnione od narzuconych charakterów? Czy musimy czytać te historie według narosłych wokół nich schematów?

Magdalena Moskwa bezczelnie odwraca kierunek prowadzonej dotychczas refleksji, zastanawiając się, co w rzeczywistości można by znaleźć w kobiecej głowie i duszy, gdyby zajrzeć tam bezpośrednio. Świat, który przywołuje do życia nie jest piękny i radosny. Bliżej mu do mrocznych opowieści braci Grimm, aniżeli do fantazyjnej Krainy Czarów Lewisa Carrolla. Anonimowe twarze – przywodzące na myśl portrety pacjentek ze szpitala Salpêtrière, gdzie prowadzono badania nad „kobiecą histerią” – są blade i pełne powagi, a ich chłodne spojrzenia skierowane są w stronę odbiorców. Daleko im do klasycznych piękności z długimi rzęsami, oblanych rumieńcem, z miękkim uległym ciałem oraz soczystymi ustami. Bywają łyse, mają podkrążone oczy, zmarszczki, zniekształcone sylwetki, noszą w sobie pamięć o traumie. Artystka sprzeciwia się jednak powierzchowności spojrzenia i dostrzega ich piękno. Sukienki, spódnice, płaszcze, gorsety, uzupełnione kołnierzami, czepkami, rajtuzami, obrożami i wiankami z jednej strony konstruują ekspresyjne tożsamości, z drugiej dyscyplinują oraz krępują noszące je ciała. Tak jak w „Obsesji piękna” zauważała Renee Engeln: uwaga, jaką poświęcamy naszym ciałom i przekonanie, iż należy je dręczyć, aż nabierze akceptowalnych kształtów, ściśle wiąże się z kobiecą modą. Również w dużej mierze kreowaną przez mężczyzn. Owe „drugie skóry” w twórczości Moskwy odsłaniają jednak to, co najczęściej ukryte jest przed oczami oglądających – szwy, ściegi, wystrzępienia, naderwania. Ekspozycja „lewej strony” odzieży sprawia, że możemy zajrzeć w głąb tak długo pomijanych kruchych konstrukcji. Powidoki ciał otulają zapachy perfum i olejów eterycznych stworzone nie przez mistrzynię perfumiarstwa, ale aptekarkę bądź zielarkę.

Niezależnie od tego, czy stoimy przed wymalowanymi na płótnie pantoflami, oglądamy haftowane kwiaty, wąchamy zapachowe kompozycje czy zdumiewamy się niefunkcjonalnymi ubraniamikombinezonami – za każdym razem mamy do czynienia z realnymi portretami. Kobietami nie wymyślonymi, a takimi, jakimi bywają w różnych momentach swojego życia. Kobietami, które dużo lepiej potrafią odpowiedzieć na pytanie o to, kim są, niż jakikolwiek filozof czy pisarz.

Tekst do wystawy
Aleksandra Pietrzak

✾ czas trwania wystawy | 15.10-14.11.2024
✾ wernisaż | 15.10.2024, godz. 18:00

Patroni medialni:

Czas Kultury | Notes Na 6 Tygodni | Magazyn Szum | Freshmag | Kultura u Podstaw

W najnowszym wydaniu Magazyn Szum znajdziecie wyjątkową rozmowę przeprowadzoną przez Gabi Skrzypczak z prezeską Fundacji Czas Kobiet – Anną Świątkowską-Gałkiewicz, oraz kuratorkami naszej galerii: Ewą Kuleszą, Julią Stachurą i Aleksandrą Pietrzak. Opowiadamy o tym, jak sztuka tworzona przez kobiety stała się nieodłącznym elementem naszej misji wspierania praw kobiet.

Dowiedzcie się, jak zaczynałyśmy, dlaczego postanowiłyśmy włączyć sztukę do naszych działań pomocowych, oraz jakie wyzwania towarzyszyły organizacji pierwszych wystaw. W wywiadzie poruszamy temat przemocy domowej, cyberprzemocy oraz walki z mobbingiem, które są codziennymi problemami, z jakimi mierzą się kobiety zgłaszające się po pomoc do naszej Fundacji.

Pierwsza wystawa, „Każda Róża ma Kolce” autorstwa Kingi Burek, zorganizowana 8 marca 2023, ukazywała kobiecość w sposób odważny i nietypowy, zrywając ze stereotypami. Jej obrazy pełne buntowniczej energii stały się symbolem naszej galerii, której misją jest wspieranie emancypacyjnych działań artystek.

Nasze kolejne wystawy, takie jak Shame Zuzanna Janin czy fotografie Joanny Piotrowskiej, poruszają temat przemocy i szukają sposobów na przełamywanie wstydu i traumy. W Fundacji stawiamy na artystki, które poprzez swoją twórczość wnoszą istotny głos w dyskusji o prawach kobiet i problemach, z jakimi się borykają.

Współpracujemy z uznanymi artystkami, których prace są znane nie tylko w Polsce, ale i za granicą. Wspierają one naszą misję oraz projekty takie jak darmowa infolinia dla kobiet, które doświadczyły przemocy seksualnej. Joanna Piotrowska, światowej sławy fotografka, zgodziła się wesprzeć ten projekt, organizując aukcję w swojej londyńskiej galerii.

Cały wywiad dostępny na stronie Magazynu Szum pod linkiem: https://magazynszum.pl/wywiad-czas-kobiet/

Wiążą się ze strefą obrzędową i magiczną; ze względu na odniesienia do erotyzmu, bywają przyczyną ukrytych fascynacji, ale i leków, a przez to przedmiotem kontroli. Krystyna Piotrowska
odwołuje się do symboliki kobiecych włosów w swojej praktyce artystycznej od kilkunastu lat.
W motywie warkocza upatruje reprezentację narzucanego porządku społecznego i kultury, a także metaforę wspólnego losu kobiet – doświadczania dyscypliny i posłuszeństwa.
W poznańskiej Fundacji Czas Kobiet artystka oplata nas pracami z różnych okresów, wprowadzając w opowieść o (potrzebie) kobiecej emancypacji. Zrównuje ze sobą wyzwolone potargane włosy czarownic i ugrzecznione, ciasno zaplecione dziecięce warkoczyki.

Cykl portretów „Dziewczynki z Karlsbadu” powstał na podstawie zdjęcia uczennic szkoły żeńskiej z 1905 roku. Artystka pochyliła się nad każdą z anonimowych panien, emancypując je z grupowej fotografii. Z każdą z nich możemy zetknąć się bezpośrednio, patrząc jej w oczy. Piotrowska wychwyciła rodzaj pewnego zawieszenia: bohaterki zdjęcia niedługo mają wejść w dorosłość, jednak nadal jeszcze są młodymi dziewczętami. Wypatrując przyszłego życia i przypisywanych im społecznych ról, nie spodziewają się nadchodzącej wojny. Artystka moment ów przedłuża domalowując im warkoczyki i nieumiejętne pierwsze makijaże. Zamieniając trefione kunsztowne fryzury na dziecięce warkocze, cofa je do okresu niewinności, w którym je zamraża. Jakby chciała uratować je przed nieuchronnym losem kobiet. Jednocześnie, łączy je nieskończonym splotem, obrazując wspólnotę czasu, w którym żyły.

Po przeciwległej stronie natomiast eksponuje cykl obiektów dotyczących przedmiotowego traktowania kobiecości. To rodzaj myśliwskich trofeów, w których miejsce poroży zajmują kucyki i warkocze. Mogły one należeć do kobiet w różnym wieku, być może też z różnych okresów: pojawia się w nich wpleciona wstążka, ale też współczesne gumki do włosów. Artystka dodatkowo gra z konwencją malując tarcze na różowo. Zestawia je z medalionami wypełnionymi gęstwiną bujnych, nieuporządkowanych loków, które zarastają podłoże. Przepełniają owal reliefowego obrazu, jakby miały rozrosnąć się poza jego krawędzie. To reprezentacja drzemiącej w kobietach seksualności, zmysłowości i naturalnej siły, które (już) nie dadzą się poskromić.

Wystawę zamyka film, który pozostawia nas z poczuciem kobiecej sprawczości i samostanowienia. Jego bohaterki swoje włosy rozpuszczają. W rytm nagrania z jednego z marszy kobiet, uwalniają się z opresji kulturowych norm. Autorka przywołuje napięcie między zaplataniem – ujarzmianiem włosów (a tym samym kobiet), a ich rozplataniem – wyzwalaniem się spośród oczekiwań, wymogów i ograniczeń. W większości kultur świata rozpuszczone włosy to siedlisko demonów, ale też mocy i sił witalnych. Wyrażają dążenie kobiet do odzyskania wolności. Tytułowe „Odplatanie” jest dla Krystyny Piotrowskiej gestem jeszcze bardziej radykalnym, choć naturalnym i prostym. Jest śmiałym sięgnięciem po pełnię kobiecej niezależności.

Krystyna Piotrowska (ur. 1949, Zabrze) – artystka intermedialna, tworząca prace łączące fotografię, techniki graficzne i malarstwo. Jest autorką instalacji i prac wideo. Jej twórczości dotyka głównie
tematu identyfikacji i pamięci.

Absolwentka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie – Wydział Architektury Wnętrz (1966 – 1972), Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych w Poznaniu – Wydział Grafiki i Malarstwa (1972 –
1975) oraz Grafikskolan Forum w Malmö (1985 – 1990). Autorka i kuratorka inicjatywy „Projekt Próżna”, działającej w Warszawie w latach 2006 – 2012. Kuratorka wystawy „Adoracja słodyczy” w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki w 2014 roku oraz wystawy „Złe kobiety” w Centrum Kultury „Zamek” w Poznaniu w 2017. Wielokrotnie prowadziła warsztaty z grafiki na Summer Academy of Art w Salzburgu. Jej prace znajdują się w kolekcjach w Polsce i zagranicą. Artystka mieszka i tworzy w Warszawie.

Wernisaż 6.09 g. 18:00, siedziba Fundacji Czas Kobiet, Al. Marcinkowskiego 24, 61-745 Poznań

Wystawa dostępna dla zwiedzających przez 10 dni.

W dniu wernisażu, 6 września, odbędzie się wyjątkowy muzyczny performance skrzypaczki Katarzyny Klebby

Jagna Domżalska